Powierzchnie strumienia i współrzędne Boozera
Cała teoria optymalizacji stellaratorów opiera się na jednym spostrzeżeniu: w dobrze zaprojektowanym polu linie pola magnetycznego nawijają się na zagnieżdżone powierzchnie strumienia. Na każdej takiej powierzchni można wprowadzić współrzędne, w których linie pola są prostymi.
Powierzchnie strumienia
W równowadze magnetohydrodynamicznej obowiązuje , a stąd . Ciśnienie jest więc stałe wzdłuż linii pola. Jeśli linie pola pokrywają zagnieżdżone torusy, każdy z nich jest powierzchnią stałego ciśnienia i stałego strumienia toroidalnego . Etykieta pełni rolę współrzędnej radialnej: na osi magnetycznej, a rośnie ku brzegowi plazmy.
W tokamaku istnienie powierzchni gwarantuje symetria osiowa. W stellaratorze nie ma takiej gwarancji. Między powierzchniami mogą pojawić się łańcuchy wysp magnetycznych albo obszary chaotyczne. Zadaniem projektanta jest takie ukształtowanie cewek, by powierzchnie istniały tam, gdzie są potrzebne. W7-X wykorzystuje przy tym kontrolowany łańcuch wysp na brzegu jako dywertor.
Transformata rotacyjna
Linia pola, okrążając torus toroidalnie, obraca się też poloidalnie. Średnią liczbę obrotów poloidalnych na jeden obrót toroidalny nazywa się transformatą rotacyjną
gdzie to strumień poloidalny. W tokamaku tworzy prąd płynący w plazmie (). W stellaratorze powstaje dzięki kształtowi cewek: przez skręcenie osi magnetycznej i rotację wydłużonego przekroju. Gdy jest wymierne, , linie pola zamykają się po obrotach. Tam właśnie mogą powstawać wyspy.
Współrzędne o prostych liniach pola
Na każdej powierzchni wprowadza się kąt poloidalny i toroidalny tak, by pole miało postać
W takich współrzędnych linia pola spełnia , czyli na rozwiniętej powierzchni jest linią prostą. Wielkość to etykieta linii pola. Do niej odwołuje się definicja omnigeniczności.
Współrzędne Boozera
Wybór kątów nie jest jednoznaczny. Współrzędne Boozera wyróżniają się tym, że pole ma w nich także prostą postać kowariantną:
gdzie i są proporcjonalne do prądu poloidalnego w cewkach i prądu toroidalnego w plazmie. Ruch cząstek w przybliżeniu centrum prowadzącego zależy wtedy wyłącznie od natężenia zapisanego w tych współrzędnych, a nie od pełnego kształtu 3D.
Ten fakt jest fundamentem optymalizacji. Zamiast analizować skomplikowaną geometrię, wystarczy badać widmo Fouriera natężenia pola:
gdzie to liczba okresów pola (w W7-X ). Poszczególne rodziny konfiguracji rozpoznaje się po tym, które harmoniczne dominują:
- tylko : pole quasi-osiowe (zachowuje się jak tokamak);
- tylko i w stałym stosunku: pole quasi-helikalne;
- dominujące (lustro wzdłuż toroidu) z kompensującymi harmonicznymi: pole quasi-izodynamiczne.
W praktyce widmo Boozera liczy się numerycznie: kod równowagi (np. VMEC lub DESC) wyznacza powierzchnie strumienia, a program transformacji (np. BOOZ_XFORM) przelicza je do współrzędnych Boozera. Ta sekwencja jest wykonywana dla każdego kandydata w pętli optymalizacji.
Źródła
- P. Helander, Theory of plasma confinement in non-axisymmetric magnetic fields, Reports on Progress in Physics 77, 087001 (2014). doi:10.1088/0034-4885/77/8/087001
- M. Landreman, W. Sengupta, Direct construction of optimized stellarator shapes. Part 1. Theory in cylindrical coordinates, Journal of Plasma Physics (2018). doi:10.1017/S0022377818001289