Równowaga MHD i granice β

Pole próżniowe z cewek to dopiero początek. Gorąca plazma ma ciśnienie, płyną w niej prądy i sama odkształca pole, które ją utrzymuje. Opis tej sprzężonej równowagi daje magnetohydrodynamika (MHD), a jej granice wyznaczają, ile ciśnienia plazmy da się utrzymać danym polem.

Równania równowagi

W idealnej MHD statyczna równowaga spełnia układ

∇p=J×B,μ0J=∇×B,∇⋅B=0.\nabla p = \mathbf{J} \times \mathbf{B}, \qquad \mu_0 \mathbf{J} = \nabla \times \mathbf{B}, \qquad \nabla \cdot \mathbf{B} = 0 .

Pierwsze równanie mówi, że siła Lorentza równoważy gradient ciśnienia. W stellaratorze rozwiązuje się je numerycznie. Kod VMEC (lub nowszy DESC) szuka kształtu zagnieżdżonych powierzchni strumienia minimalizujących energię plazmy przy zadanym brzegu, profilu ciśnienia i profilu prądu.

Parametr β

Efektywność pola mierzy stosunek ciśnienia plazmy do ciśnienia magnetycznego:

β=2μ0⟨p⟩B2.\beta = \frac{2\mu_0 \langle p \rangle}{B^2} .

Moc fuzji rośnie w przybliżeniu jak p2∝β2B4p^2 \propto \beta^2 B^4, więc wysokie β\beta bezpośrednio przekłada się na mniejszą i tańszą elektrownię. W7-X zaprojektowano z myślą o średnim ⟨β⟩\langle\beta\rangle rzędu 5%.

Prądy Pfirscha-Schlütera i przesunięcie Szafranowa

Ciśnienie wymusza w plazmie prąd diamagnetyczny. Ponieważ w polu 3D nie jest on bezźródłowy, zamykają go prądy płynące wzdłuż linii pola, nazywane prądami Pfirscha-Schlütera. Wytwarzają one pole pionowe, które przesuwa powierzchnie strumienia na zewnątrz torusa (przesunięcie Szafranowa). Skala przesunięcia rośnie jak β/ι2\beta/\iota^2.

Duże przesunięcie zmienia geometrię pola wraz z ciśnieniem, psuje optymalizację transportu i może zniszczyć powierzchnie na brzegu. W optymalizacji W7-X zredukowano prądy Pfirscha-Schlütera, żeby konfiguracja przy pełnym β\beta pozostała bliska konfiguracji próżniowej.

Stabilność

Równowaga musi być też stabilna, czyli nie może się rozpaść pod wpływem małych zaburzeń. Najważniejsze kryteria w stellaratorach to:

  • Studnia magnetyczna. Jeśli objętość rurki strumienia maleje na zewnątrz, plazma przesunięta na zewnątrz traci energię i wraca. Warunek ten stabilizuje niestabilności przerywające (interchange).
  • Kryterium Merciera. To lokalny warunek stabilności każdej powierzchni strumienia, łączący studnię magnetyczną, ścinanie magnetyczne i gradient ciśnienia.
  • Niestabilności balonowe. Są zlokalizowane w obszarach złej krzywizny, gdzie linie pola wybrzuszają się na zewnątrz. Ograniczają osiągalny gradient ciśnienia.
  • Mody prądowe (kink, tearing). W stellaratorze bez dużego prądu toroidalnego są znacznie słabsze niż w tokamaku. To jedna z głównych zalet konfiguracji quasi-izodynamicznych, w których prąd bootstrap zanika.

Źródła

  • P. Helander, Theory of plasma confinement in non-axisymmetric magnetic fields, Reports on Progress in Physics 77, 087001 (2014). doi:10.1088/0034-4885/77/8/087001
  • T. Sunn Pedersen i in., Experimental confirmation of efficient island divertor operation and successful neoclassical transport optimization in Wendelstein 7-X, Nuclear Fusion 62, 042022 (2022). doi:10.1088/1741-4326/ac2cf5