Równowaga MHD i granice β
Pole próżniowe z cewek to dopiero początek. Gorąca plazma ma ciśnienie, płyną w niej prądy i sama odkształca pole, które ją utrzymuje. Opis tej sprzężonej równowagi daje magnetohydrodynamika (MHD), a jej granice wyznaczają, ile ciśnienia plazmy da się utrzymać danym polem.
Równania równowagi
W idealnej MHD statyczna równowaga spełnia układ
Pierwsze równanie mówi, że siła Lorentza równoważy gradient ciśnienia. W stellaratorze rozwiązuje się je numerycznie. Kod VMEC (lub nowszy DESC) szuka kształtu zagnieżdżonych powierzchni strumienia minimalizujących energię plazmy przy zadanym brzegu, profilu ciśnienia i profilu prądu.
Parametr β
Efektywność pola mierzy stosunek ciśnienia plazmy do ciśnienia magnetycznego:
Moc fuzji rośnie w przybliżeniu jak , więc wysokie bezpośrednio przekłada się na mniejszą i tańszą elektrownię. W7-X zaprojektowano z myślą o średnim rzędu 5%.
Prądy Pfirscha-Schlütera i przesunięcie Szafranowa
Ciśnienie wymusza w plazmie prąd diamagnetyczny. Ponieważ w polu 3D nie jest on bezźródłowy, zamykają go prądy płynące wzdłuż linii pola, nazywane prądami Pfirscha-Schlütera. Wytwarzają one pole pionowe, które przesuwa powierzchnie strumienia na zewnątrz torusa (przesunięcie Szafranowa). Skala przesunięcia rośnie jak .
Duże przesunięcie zmienia geometrię pola wraz z ciśnieniem, psuje optymalizację transportu i może zniszczyć powierzchnie na brzegu. W optymalizacji W7-X zredukowano prądy Pfirscha-Schlütera, żeby konfiguracja przy pełnym pozostała bliska konfiguracji próżniowej.
Stabilność
Równowaga musi być też stabilna, czyli nie może się rozpaść pod wpływem małych zaburzeń. Najważniejsze kryteria w stellaratorach to:
- Studnia magnetyczna. Jeśli objętość rurki strumienia maleje na zewnątrz, plazma przesunięta na zewnątrz traci energię i wraca. Warunek ten stabilizuje niestabilności przerywające (interchange).
- Kryterium Merciera. To lokalny warunek stabilności każdej powierzchni strumienia, łączący studnię magnetyczną, ścinanie magnetyczne i gradient ciśnienia.
- Niestabilności balonowe. Są zlokalizowane w obszarach złej krzywizny, gdzie linie pola wybrzuszają się na zewnątrz. Ograniczają osiągalny gradient ciśnienia.
- Mody prądowe (kink, tearing). W stellaratorze bez dużego prądu toroidalnego są znacznie słabsze niż w tokamaku. To jedna z głównych zalet konfiguracji quasi-izodynamicznych, w których prąd bootstrap zanika.
W tokamaku przekroczenie granicy stabilności często kończy się zerwaniem (disruption), czyli gwałtowną utratą plazmy z dużymi siłami na konstrukcję. W stellaratorze bez prądu w plazmie zerwania w tym sensie nie występują. Przekroczenie granic β objawia się łagodniejszą degradacją utrzymania.
Źródła
- P. Helander, Theory of plasma confinement in non-axisymmetric magnetic fields, Reports on Progress in Physics 77, 087001 (2014). doi:10.1088/0034-4885/77/8/087001
- T. Sunn Pedersen i in., Experimental confirmation of efficient island divertor operation and successful neoclassical transport optimization in Wendelstein 7-X, Nuclear Fusion 62, 042022 (2022). doi:10.1088/1741-4326/ac2cf5