Omnigeniczność i cząstki uwięzione

Najważniejszy problem, który stellarator musi rozwiązać, nie dotyczy pojedynczych linii pola, tylko cząstek uwięzionych: jonów i elektronów odbijających się między obszarami silnego pola. W niezoptymalizowanym stellaratorze dryfują one radialnie i uciekają. Stąd historycznie słabe utrzymanie wczesnych stellaratorów.

Cząstki przelotowe i uwięzione

Naładowana cząstka porusza się po spirali wokół linii pola. Dopóki pole zmienia się wolno, zachowany jest moment magnetyczny

μ=mv⊥22B.\mu = \frac{m v_\perp^2}{2B}.

Przy stałej energii E=12mv∥2+μB\mathcal{E} = \tfrac12 m v_\parallel^2 + \mu B prędkość równoległa maleje, gdy cząstka wchodzi w silniejsze pole. Jeżeli μBmax⁡>E\mu B_{\max} > \mathcal{E}, cząstka zatrzymuje się i zawraca, czyli odbija się jak w lustrze magnetycznym. Cząstki spełniające ten warunek nazywa się uwięzionymi, pozostałe przelotowymi.

Problem dryfu

Niejednorodność i krzywizna pola powodują powolny dryf centrum prowadzącego w poprzek linii pola z prędkością vd∼ρ v/Rv_d \sim \rho\, v / R. Cząstka przelotowa próbkuje całą powierzchnię strumienia, więc jej dryf uśrednia się do zera. Cząstka uwięziona spędza jednak czas głównie w wybranym fragmencie powierzchni. Jeżeli w tym fragmencie dryf ma stały kierunek radialny, cząstka po wielu odbiciach opuszcza plazmę.

W tokamaku problem ten nie występuje dzięki symetrii osiowej: zachowany kanoniczny pęd toroidalny wiąże cząstkę z powierzchnią strumienia (orbity bananowe). W ogólnym polu 3D takiej ochrony nie ma. W reżimie niskiej zderzeniowości, typowym dla gorącej plazmy reaktorowej, prowadzi to do katastrofalnie dużego transportu, skalującego się jak 1/ν1/\nu.

Warunek omnigeniczności

Rozwiązaniem jest żądanie, aby średni dryf radialny po jednym okresie odbicia znikał:

⟨vd⋅∇ψ⟩odbicie=0dla wszystkich cząstek uwięzionych.\left\langle \mathbf{v}_d \cdot \nabla\psi \right\rangle_{\text{odbicie}} = 0 \quad \text{dla wszystkich cząstek uwięzionych.}

Pole spełniające ten warunek nazywa się omnigenicznym (Cary i Shasharina 1997). Warunek zapisuje się elegancko przez drugi niezmiennik adiabatyczny

J=∮m v∥ dl,J = \oint m\, v_\parallel\, \mathrm{d}l ,

całkę po drodze między punktami odbicia. Średni ruch centrum odbicia opisują równania, w których JJ gra rolę hamiltonianu. Radialne przemieszczenie jest proporcjonalne do ∂J/∂α\partial J / \partial \alpha, pochodnej po etykiecie linii pola. Pole jest omnigeniczne dokładnie wtedy, gdy

∂J∂α=0,\frac{\partial J}{\partial \alpha} = 0 ,

czyli gdy JJ jest stałe na całej powierzchni strumienia. Geometrycznie oznacza to, że odległość między punktami odbicia (dla danego μ\mu i E\mathcal{E}) musi być taka sama na każdej linii pola tej powierzchni.

Miara odstępstwa: efektywne tętnienie

Żadne realne pole nie jest dokładnie omnigeniczne. Stopień odstępstwa mierzy się efektywnym tętnieniem εeff\varepsilon_{\text{eff}}, zdefiniowanym tak, by dyfuzja w reżimie 1/ν1/\nu miała postać

D1/ν∝εeff3/2 vd2νD_{1/\nu} \propto \varepsilon_{\text{eff}}^{3/2}\, \frac{v_d^2}{\nu}

(Nemov i in. 1999). Wczesne stellaratory miały εeff\varepsilon_{\text{eff}} rzędu kilku procent. W7-X zaprojektowano na poziomie poniżej 1%, a nowoczesne optymalizacje schodzą o rząd wielkości niżej. Redukcję transportu neoklasycznego w W7-X potwierdzono doświadczalnie (Beidler i in. 2021).

Trzy drogi do omnigeniczności

Omnigeniczność można osiągnąć w topologicznie różny sposób, zależnie od tego, jak zamykają się kontury ∣B∣|B| na powierzchni strumienia:

  1. quasi-osiowo (QA): pole ma ukrytą symetrię osiową, jak tokamak;
  2. quasi-helikalnie (QH): pole ma ukrytą symetrię helikalną;
  3. quasi-izodynamicznie (QI): kontury maksimum pola zamykają się poloidalnie i pole nie ma ciągłej symetrii.

Pierwsze dwie drogi to quasi-symetria. Ich wyjątkowo precyzyjne realizacje pokazano w 2022 roku (Landreman i Paul 2022). Trzecia droga jest omówiona w dziale Optymalizacja quasi-izodynamiczna.

Źródła

  • J. R. Cary, S. G. Shasharina, Omnigenity and quasihelicity in helical plasma confinement systems, Physics of Plasmas 4, 3323 (1997). doi:10.1063/1.872473
  • V. V. Nemov i in., Evaluation of 1/ν neoclassical transport in stellarators, Physics of Plasmas 6, 4622 (1999). doi:10.1063/1.873749
  • C. D. Beidler i in., Demonstration of reduced neoclassical energy transport in Wendelstein 7-X, Nature 596, 221 (2021). doi:10.1038/s41586-021-03687-w
  • M. Landreman, E. Paul, Magnetic fields with precise quasisymmetry for plasma confinement, Physical Review Letters 128, 035001 (2022). doi:10.1103/PhysRevLett.128.035001