Omnigeniczność i cząstki uwięzione
Najważniejszy problem, który stellarator musi rozwiązać, nie dotyczy pojedynczych linii pola, tylko cząstek uwięzionych: jonów i elektronów odbijających się między obszarami silnego pola. W niezoptymalizowanym stellaratorze dryfują one radialnie i uciekają. Stąd historycznie słabe utrzymanie wczesnych stellaratorów.
Cząstki przelotowe i uwięzione
Naładowana cząstka porusza się po spirali wokół linii pola. Dopóki pole zmienia się wolno, zachowany jest moment magnetyczny
Przy stałej energii prędkość równoległa maleje, gdy cząstka wchodzi w silniejsze pole. Jeżeli , cząstka zatrzymuje się i zawraca, czyli odbija się jak w lustrze magnetycznym. Cząstki spełniające ten warunek nazywa się uwięzionymi, pozostałe przelotowymi.
Problem dryfu
Niejednorodność i krzywizna pola powodują powolny dryf centrum prowadzącego w poprzek linii pola z prędkością . Cząstka przelotowa próbkuje całą powierzchnię strumienia, więc jej dryf uśrednia się do zera. Cząstka uwięziona spędza jednak czas głównie w wybranym fragmencie powierzchni. Jeżeli w tym fragmencie dryf ma stały kierunek radialny, cząstka po wielu odbiciach opuszcza plazmę.
W tokamaku problem ten nie występuje dzięki symetrii osiowej: zachowany kanoniczny pęd toroidalny wiąże cząstkę z powierzchnią strumienia (orbity bananowe). W ogólnym polu 3D takiej ochrony nie ma. W reżimie niskiej zderzeniowości, typowym dla gorącej plazmy reaktorowej, prowadzi to do katastrofalnie dużego transportu, skalującego się jak .
Warunek omnigeniczności
Rozwiązaniem jest żądanie, aby średni dryf radialny po jednym okresie odbicia znikał:
Pole spełniające ten warunek nazywa się omnigenicznym (Cary i Shasharina 1997). Warunek zapisuje się elegancko przez drugi niezmiennik adiabatyczny
całkę po drodze między punktami odbicia. Średni ruch centrum odbicia opisują równania, w których gra rolę hamiltonianu. Radialne przemieszczenie jest proporcjonalne do , pochodnej po etykiecie linii pola. Pole jest omnigeniczne dokładnie wtedy, gdy
czyli gdy jest stałe na całej powierzchni strumienia. Geometrycznie oznacza to, że odległość między punktami odbicia (dla danego i ) musi być taka sama na każdej linii pola tej powierzchni.
Miara odstępstwa: efektywne tętnienie
Żadne realne pole nie jest dokładnie omnigeniczne. Stopień odstępstwa mierzy się efektywnym tętnieniem , zdefiniowanym tak, by dyfuzja w reżimie miała postać
(Nemov i in. 1999). Wczesne stellaratory miały rzędu kilku procent. W7-X zaprojektowano na poziomie poniżej 1%, a nowoczesne optymalizacje schodzą o rząd wielkości niżej. Redukcję transportu neoklasycznego w W7-X potwierdzono doświadczalnie (Beidler i in. 2021).
Trzy drogi do omnigeniczności
Omnigeniczność można osiągnąć w topologicznie różny sposób, zależnie od tego, jak zamykają się kontury na powierzchni strumienia:
- quasi-osiowo (QA): pole ma ukrytą symetrię osiową, jak tokamak;
- quasi-helikalnie (QH): pole ma ukrytą symetrię helikalną;
- quasi-izodynamicznie (QI): kontury maksimum pola zamykają się poloidalnie i pole nie ma ciągłej symetrii.
Pierwsze dwie drogi to quasi-symetria. Ich wyjątkowo precyzyjne realizacje pokazano w 2022 roku (Landreman i Paul 2022). Trzecia droga jest omówiona w dziale Optymalizacja quasi-izodynamiczna.
Źródła
- J. R. Cary, S. G. Shasharina, Omnigenity and quasihelicity in helical plasma confinement systems, Physics of Plasmas 4, 3323 (1997). doi:10.1063/1.872473
- V. V. Nemov i in., Evaluation of 1/ν neoclassical transport in stellarators, Physics of Plasmas 6, 4622 (1999). doi:10.1063/1.873749
- C. D. Beidler i in., Demonstration of reduced neoclassical energy transport in Wendelstein 7-X, Nature 596, 221 (2021). doi:10.1038/s41586-021-03687-w
- M. Landreman, E. Paul, Magnetic fields with precise quasisymmetry for plasma confinement, Physical Review Letters 128, 035001 (2022). doi:10.1103/PhysRevLett.128.035001