Turbulencja i właściwość maksimum-J

Po zredukowaniu transportu neoklasycznego to turbulencja staje się głównym kanałem ucieczki energii z plazmy stellaratora. Jest to także obecny front optymalizacji: projektanci coraz częściej kształtują pole tak, by tłumiło niestabilności mikroskopowe.

Skąd bierze się turbulencja

Gradienty temperatury i gęstości w plazmie są źródłem energii swobodnej. Zasilają one mikroniestabilności, czyli zaburzenia o rozmiarze kilku promieni Larmora jonów, które rosną, nasycają się i tworzą turbulentny wir transportujący ciepło na zewnątrz. Najważniejsze typy to:

  • ITG (ion temperature gradient): napędzana gradientem temperatury jonów, zwykle dominuje w transporcie ciepła jonowego;
  • TEM (trapped electron mode): napędzana przez elektrony uwięzione w obszarach złej krzywizny;
  • ETG: odpowiednik ITG w skali elektronowej.

Niestabilności te pojawiają się, gdy gradient przekroczy próg krytyczny. Plazma zachowuje się więc sztywno: dodatkowa moc grzania zwiększa strumień ciepła silniej niż gradient temperatury. Opisuje się to modelami żyrokinetycznymi, a w stellaratorach liczy kodami takimi jak GENE czy stella.

Właściwość maksimum-J

Ruch cząstki uwięzionej uśredniony po odbiciach opisuje drugi niezmiennik adiabatyczny J=∮mv∥ dlJ = \oint m v_\parallel \, \mathrm{d}l (zob. Omnigeniczność). Jeśli JJ osiąga maksimum na osi magnetycznej i maleje na zewnątrz,

∂J∂ψ<0,\frac{\partial J}{\partial \psi} < 0 ,

to cząstki uwięzione, uśrednione po odbiciach, doświadczają korzystnej krzywizny. Ich precesja nie wzmacnia wtedy zaburzeń, tylko je wygasza. Taką konfigurację nazywa się maksimum-J.

Proll i współpracownicy pokazali, że w konfiguracjach quasi-izodynamicznych bliskich maksimum-J niestabilności napędzane przez cząstki uwięzione, w szczególności TEM, są silnie osłabione (Proll i in. 2012). To dodatkowy, niezależny argument za drogą QI. Tokamak i konfiguracje quasi-symetryczne tej właściwości w pełni osiągnąć nie mogą.

Optymalizacja pod kątem turbulencji

Bezpośrednie wbudowanie symulacji turbulencji w pętlę optymalizacji jest kosztowne. Pojedyncza nieliniowa symulacja żyrokinetyczna to tysiące godzin procesora. Stosuje się więc hierarchię przybliżeń:

  1. proxy geometryczne: np. stopień spełnienia warunku maksimum-J, lokalna krzywizna i ścinanie w obszarach, gdzie cząstki uwięzione spędzają czas;
  2. liniowe tempa wzrostu niestabilności z szybkich obliczeń żyrokinetycznych na kilku powierzchniach;
  3. nieliniowe strumienie dla wybranych, najlepszych kandydatów.

W W7-X obserwuje się, że transport jonowy jest w wielu reżimach zdominowany przez turbulencję ITG. Najwyższe parametry osiągano, gdy turbulencję tłumiło strome nachylenie profilu gęstości, np. po wstrzyknięciu granulek zamrożonego wodoru (pellet). Dlatego kolejna generacja projektów QI traktuje turbulencję jako jeden z celów optymalizacji na równi z transportem neoklasycznym.

Źródła

  • J. H. E. Proll i in., Resilience of quasi-isodynamic stellarators against trapped-particle instabilities, Physical Review Letters 108, 245002 (2012). doi:10.1103/PhysRevLett.108.245002
  • P. Helander, Theory of plasma confinement in non-axisymmetric magnetic fields, Reports on Progress in Physics 77, 087001 (2014). doi:10.1088/0034-4885/77/8/087001